Jan Cholewa z Ustronia leciał nad Warszawę i wracał do domu

Podczas wojny pilot z Ustronia wykonywał misje nad okupowaną Europą, a w jednej z nich zszedł z trasy, by spojrzeć na rodzinny dom. Nad powstańczą Warszawę poleciał dziewięć razy. W powietrzu spędził około 1160 godzin, podejmując zadania, z których nie każdy samolot wracał bez uszkodzeń. Dziś jego imię przypominają pomnik, rondo i ulica w rodzinnym mieście.

• Od ustrońskiej Kuźni do szkolenia w RAF-ie
• „Mały Janek” w załodze bombowca
• Powrót do domu nie oznaczał końca trudności

Od ustrońskiej Kuźni do szkolenia w RAF-ie

Jan Cholewa przyszedł na świat 7 grudnia 1920 r. Był synem Karola Cholewy, ślusarza w ustrońskiej Kuźni i rybaka fabrycznego, oraz Ewy z domu Lipowczan. Rodzinny dom Cholewów, należący do Kuźni, stoi do dziś w sąsiedztwie dawnego osiedla robotniczego Donatówka.

W 1938 r. ukończył Państwową Szkołę Przemysłową w Bielsku i rozpoczął pracę jako kreślarz w Fabryce Śrub i Wyrobów Kutych Brevillier–Urban w Ustroniu. Od 12. roku życia działał w harcerstwie, ale jego największą pasją było lotnictwo. Budował modele samolotów, a później zdobywał kolejne uprawnienia szybowcowe, między innymi w Szkole Szybowcowej Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej na górze Chełm w Goleszowie.

Po wybuchu wojny zgłosił się do 3 pułku strzelców podhalańskich. Został skierowany do ochrony lotniska w Aleksandrowicach, skąd wraz z personelem lotniczym ewakuował się przez Rumunię i Francję do Wielkiej Brytanii. Od połowy 1940 r. przechodził szkolenie pilotażu wojskowego w ośrodkach RAF-u. Wiosną 1942 r. ukończył szkołę wyższego pilotażu i otrzymał stopień sierżanta-pilota.

„Mały Janek” w załodze bombowca

1 grudnia 1942 r. Cholewa trafił do 300 Dywizjonu Bombowego Ziemi Mazowieckiej. Była to pierwsza eskadra polskiego lotnictwa bombowego w Wielkiej Brytanii. Załogi atakowały między innymi fabryki broni i amunicji, stalownie, huty, rafinerie, mosty, zapory, składy oraz węzły kolejowe. Samoloty ostrzeliwały i minowały także porty.

Każda wyprawa oznaczała ryzyko ostrzału artylerii przeciwlotniczej i ataku niemieckich bombowców. Maszyny często wracały z otworami po pociskach i niemal bez paliwa. Cholewa wyróżniał się odwagą oraz spokojem w trudnych sytuacjach, a jego załoga wykonywała wyjątkowo dużo lotów. Z powodu niskiego wzrostu pilot otrzymał przydomek „Mały Janek”.

Od początku 1944 r. służył w 1586 Eskadrze Specjalnego Przeznaczenia. Jej załogi latały nad Polskę, dostarczając broń oddziałom Armii Krajowej. Po zakończeniu przepisowej tury lotów Cholewa nie zrezygnował ze służby. W nocy z 4 na 5 sierpnia 1944 r. rozpoczął serię dziewięciu lotów z pomocą dla walczącej Warszawy.

Łącznie wykonał 110 misji bojowych. Pilotował między innymi:

• brytyjski bombowiec Halifax,
• ciężki amerykański bombowiec B-24 Liberator,
• samolot transportowy Warwick.

W listopadzie 1944 r., podczas lotu zaopatrzeniowego w okolice Piotrkowa Trybunalskiego, zboczył z wyznaczonej trasy. Obniżył lot i zatoczył koło nad rodzinnym domem w Ustroniu. Była to krótka chwila, w której wojenny lot połączył się z widokiem miejsca pozostawionego przed laty.

Powrót do domu nie oznaczał końca trudności

Po wojnie Cholewa nadal służył w brytyjskim lotnictwie. Za męstwo otrzymał między innymi:

• Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari,
• czterokrotnie Krzyż Walecznych,
• czterokrotnie Medal Lotniczy,
• Polowy Znak Pilota,
• brytyjski Distinguished Flying Cross.

Wojnę zakończył w polskim stopniu chorążego i brytyjskim stopniu Warrant Officera. 12 lipca 1947 r. wrócił na stałe do rodzinnego domu wraz z żoną Alicją z domu Kruszewską i córką Nelly. Później małżeństwu urodził się syn Karol.

W powojennej Polsce spotkały go represje Urzędu Bezpieczeństwa. W Kuźni skierowano go na niższe stanowisko placowego. Dopiero po przemianach październikowych w 1956 r. został kierownikiem zakładowej świetlicy. Prowadził tam koło modelarskie, a następnie pracował w dziale planowania.

Nie porzucił także harcerstwa. Współtworzył powojenny ruch harcerski i dowodził szczepem działającym przy Szkole Podstawowej nr 2. Wraz z Alicją urządził harcówkę w prywatnym domu. Spotkania organizowane w tym miejscu zapisały się w pamięci uczestników, którzy nadal utrzymują ze sobą kontakt. Cholewa działał również w bielskim Aeroklubie jako instruktor pilotażu.

Zmarł na atak serca 1 października 1966 r. Pomnik poświęcony jego pamięci stanął w centrum Ustronia w 1997 r. Jego imię noszą także sąsiednie rondo oraz ulica w dzielnicy Goje. W 2021 r. Jan Cholewa został pośmiertnie mianowany na pierwszy stopień oficerski – podporucznika. Dzięki tym miejscom jego wojenne losy można dziś odnaleźć nie tylko w biografiach, lecz także podczas zwykłej drogi przez Ustroń.

na podstawie: UM Ustroń.