Rada Narodowa dla Księstwa Cieszyńskiego - jak Cieszyn stał się sceną politycznej walki

W Cieszynie pamięć o tamtych tygodniach z 1918 i 1919 roku ma wymiar żywy i skomplikowany. Miejscowi działacze przejęli władzę, organizowali aprowizację i porządek, a potem stawili czoła dyplomacji oraz interwencjom zbrojnym. To opowieść o nadziei, mobilizacji tłumów i presji wielkich mocarstw, która do dziś pozostawia pytania o granice i odpowiedzialność.

• Rada Narodowa dla Księstwa Cieszyńskiego i przejęcie władzy
• Cieszyn między manifestacjami a interwencją wojskową

Rada Narodowa dla Księstwa Cieszyńskiego i przejęcie władzy

Na przełomie roku 1918 Rada, powołana 19 października 1918, stała się reprezentacją polskich środowisk politycznych z regionu. Jej formalnym impulsem były przemiany w monarchii austro‑węgierskiej, ale celem — przejęcie faktycznej władzy na Śląsku Cieszyńskim i dążenie do przyłączenia tego terenu do odbudowującej się Polski. W krótkim czasie Rada zyskała poparcie mieszkańców: największy wiec odbył się w Cieszynie 27 października, a 30 października osiemdziesięciu przełożonych gmin złożyło wobec niej ślubowanie wierności.

W nocy z 31 października na 1 listopada zorganizowano przejęcie administracji — krok, który miał w praktyce uczynić lokalny ośrodek odpowiedzialnym za porządek, aprowizację i sądownictwo w warunkach powojennego chaosu. W dniach 2 i 5 listopada Rada zawarła porozumienie z czeskim odpowiednikiem o tymczasowym rozgraniczeniu, które pozostawiało po stronie polskiej 77,3% terytorium Księstwa, w tym miejscowości takie jak Bogumin, Karwina, Trzyniec i Jabłonków. Linia ta w przybliżeniu pokrywała się z granicą etnograficzną, ale nie okazała się trwała.

Cieszyn między manifestacjami a interwencją wojskową

Rada nie ograniczała się do symbolicznych gestów — musiała prowadzić codzienną administrację, zapewniać żywność i opiekę społeczną oraz utrzymywać łączność i transport na terenie uprzemysłowionym i gęsto zaludnionym. Jednocześnie toczył się polityczny i dyplomatyczny spór z Pragą. Wspomniana w źródłach strategia władz czechosłowackich, by rozszerzyć kontrolę nad regionem, znalazła odzwierciedlenie w działaniach zbrojnych: 23 stycznia 1919 oddziały czechosłowackie przekroczyły umowną linię graniczną i zajęły znaczne obszary pozostające pod kontrolą Rady. Spór szybko stał się przedmiotem obrad Konferencji Pokojowej w Paryżu i przestał być wyłącznie lokalną sprawą.

Rada reagowała politycznie i społeczne: organizowała wielotysięczne wiece, strajki i bojkot przygotowań do plebiscytu, starając się wpływać na opinię międzynarodową i neutralizować skutki czeskiej polityki faktów dokonanych. W międzyczasie Międzysojusznicza Komisja Plebiscytowa ograniczyła jej uprawnienia, ale nie złamała mandatu, jaki Rada miała wobec mieszkańców. Ostateczna decyzja mocarstw o podziale regionu zapadła 28 lipca 1920 — rozstrzygnięcie, które wielu odbierało jako porażkę aspiracji większości polskiej na Śląsku Cieszyńskim.

“Szło […] o to, abyśmy dostali w swoje ręce pozostałą część Śląska Cieszyńskiego, a więc rejony z większością polską, albo rejony niemieckie, ale [położone] w okolicy przeważnie polskiej. To można było przeprowadzić bądź za oficjalną zgodą Polaków, ich cichym przyzwoleniem, bądź też wbrew ich woli, na drodze aneksji zbrojnej.”
Ferdinand Pelc

Na ocenę dorobku Rady wpływała także krytyka stołecznych kręgów politycznych, które zarzucały jej regionalny partykularyzm i dyplomatyczne błędy. Jednak biorąc pod uwagę brak wsparcia ze strony władz centralnych, skalę zniszczeń po wojnie i brak doświadczenia administracyjnego jej członków, wielu historyków ocenia działania Rady jako maksymalnie efektywne w danych warunkach. Członkowie Rady, pochodzący z różnych nurtów politycznych — od socjalistów po endecję — potrafili współpracować w imię wspólnego celu i porządku publicznego.

Współczesne spojrzenie na tamte wydarzenia przypomina o dwuznacznościach polityki między lokalną inicjatywą a siłą międzynarodowych układów. Tak ocenę i materiał źródłowy przygotował Krzysztof Szelong z Książnicy Cieszyńskiej, z którego opracowania pochodzą przytaczane fakty i cytaty.

na podstawie: Urząd Miejski w Cieszynie.